İNTİHAL, yalnızca başka bir kişinin yazdığı metni kopyalayıp kendi adıyla yayımlamak değildir. Bir düşüncenin, bilginin, yöntemin, görselin, verinin ya da özgün ifadenin kaynağını açıkça göstermeden kullanılması da intihal kapsamında değerlendirilebilir.
Akademik çalışmalarda temel ilke şudur:
Size ait olmayan her özgün fikir, bilgi, ifade, veri ve materyalin kaynağı uygun biçimde belirtilmelidir.
Ancak bir metinde benzerlik bulunması, o metnin mutlaka intihal içerdiği anlamına gelmez. Aynı şekilde benzerlik oranının düşük olması da çalışmanın etik açıdan tamamen sorunsuz olduğunu garanti etmez. Bu nedenle intihal değerlendirmesi yalnızca bir yüzdeye değil; metnin nasıl yazıldığına, kaynakların nasıl kullanıldığına ve benzerliğin niteliğine dayanmalıdır.
İntihal Nedir?
İntihal; başka bir kişiye ait düşünceyi, ifadeyi, veriyi veya ürünü, gerekli atıfı yapmadan ya da kaynağı yanıltıcı biçimde göstererek kendine aitmiş gibi sunmaktır.
İntihal kasıtlı olarak yapılabileceği gibi kaynak gösterme kurallarının yeterince bilinmemesinden de kaynaklanabilir. Ancak kasıt bulunmaması, ortaya çıkan etik sorunu bütünüyle ortadan kaldırmaz. Akademik çalışma yapan kişinin alıntılama, aktarma ve kaynak gösterme kurallarını bilme sorumluluğu vardır.
Başlıca intihal türleri nelerdir?
1. Doğrudan kopyalama
Bir kaynaktaki cümlelerin veya paragrafların aynen alınarak tırnak işareti kullanılmadan ve kaynak gösterilmeden yazılmasıdır.
Yanlış kullanım:
Bir kitaptaki paragrafın hiçbir değişiklik yapılmadan tez ya da makaleye aktarılması.
Doğru kullanım:
Metnin tırnak işareti veya blok alıntı yöntemiyle verilmesi; yazar, yıl ve sayfa numarasının açıkça gösterilmesi.
2. Kaynak göstermeden yeniden ifade etme
Bir metindeki sözcüklerin bir kısmını değiştirerek, cümlelerin yerini değiştirerek veya eş anlamlı sözcükler kullanarak kaynağı belirtmemek de intihaldir.
Sadece birkaç kelimenin değiştirilmesi, metni özgün hâle getirmez. Düşüncenin kaynağı başka bir yazara aitse atıf yapılmalıdır.
3. Yetersiz yeniden ifade etme
Kaynak gösterilmiş olsa bile, özgün metnin cümle yapısı ve anlatım biçimi büyük ölçüde korunuyorsa etik açıdan sorun ortaya çıkabilir.
Başarılı bir yeniden ifade işleminde:
- Kaynağın anlamı doğru aktarılmalı,
- Metin bütünüyle yeniden yapılandırılmalı,
- Yazarın kendi anlatımı kullanılmalı,
- Kaynağa mutlaka atıf yapılmalıdır.
4. Fikir intihali
Bir kişinin özgün görüşünü, kavramsal yaklaşımını, araştırma modelini, sınıflandırmasını veya yorumunu kaynak göstermeden kullanmak da intihaldir.
Burada kullanılan cümleler farklı olabilir. Ancak düşüncenin kaynağı belirtilmemişse sorun devam eder.
5. Çeviri yoluyla intihal
Yabancı dildeki bir metni Türkçeye çevirerek kaynak göstermeden kullanmak intihaldir.
Çeviri yapılmış olması, düşüncenin veya metnin sahipliğini değiştirmez. Çevrilen metin için de uygun atıf yapılmalıdır.
6. Kaynakları gizleyerek aktarma
Bir araştırmacının başka bir çalışmada gördüğü bilgiyi, ilk kaynağa ulaşmadan doğrudan ilk kaynaktan alınmış gibi göstermesi yanıltıcıdır.
Örneğin, A yazarının görüşü B yazarının kitabında aktarılmışsa ve A’nın özgün eserine ulaşılmamışsa bu durum ikincil kaynak biçiminde belirtilmelidir.
Akademik çalışmalarda mümkün olduğunca birincil kaynağa ulaşılması tercih edilmelidir.
7. Görsel, tablo ve şekil intihali
İntihal yalnızca yazılı metinlerle sınırlı değildir. Başkasına ait şu materyaller de kaynak gösterilmeden kullanılamaz:
- Fotoğraflar,
- Grafikler,
- Tablolar,
- Haritalar,
- Şemalar,
- Çizimler,
- Ölçekler,
- Anket soruları,
- Sunum materyalleri,
- Video ve ses kayıtları,
- İnternet ortamındaki görseller.
Bir görselin internette kolayca bulunabilmesi, onun sahipsiz veya sınırsız biçimde kullanılabilir olduğu anlamına gelmez.
8. Veri intihali ve veri sahipliğinin ihlali
Başka bir araştırmacının topladığı verileri izinsiz kullanmak, verilerin kaynağını gizlemek veya ortak bir araştırmanın verilerini tek başına sahiplenmek ciddi bir etik ihlaldir.
Verilerin kullanımı için izin, sahiplik, katkı oranı ve yayın hakkı açık biçimde belirlenmelidir.
9. Kendinden intihal
Araştırmacının daha önce yayımladığı bir metni, veriyi veya bulguyu gerekli açıklamayı yapmadan yeni ve özgün bir çalışma gibi yeniden sunmasına kendinden intihal denir.
Kişinin kendi metnini kullanması, her durumda serbest olduğu anlamına gelmez. Daha önce yayımlanmış bir içeriğin yeniden kullanılması durumunda önceki yayına atıf yapılmalı ve yayın politikaları dikkate alınmalıdır.
Kendinden intihal şu biçimlerde ortaya çıkabilir:
- Eski bir makaleden uzun bölümlerin aynen alınması,
- Aynı çalışmanın küçük değişikliklerle yeniden yayımlanması,
- Aynı verilerin farklı çalışmalarda yeni veri gibi sunulması,
- Bir araştırmanın gereksiz biçimde parçalara bölünerek yayımlanması,
- Tezden üretilen yayında tezin belirtilmemesi.
10. Yapay zekâ aracılığıyla üretilen içeriği denetimsiz kullanma
Yapay zekâ araçları tarafından üretilen bir metnin doğrudan akademik çalışmaya aktarılması çeşitli etik ve bilimsel sorunlar doğurabilir.
Yapay zekâ:
- Gerçekte bulunmayan kaynaklar üretebilir,
- Yanlış bilgi verebilir,
- Başka metinlere benzeyen ifadeler oluşturabilir,
- Kaynakların içeriğini hatalı aktarabilir,
- Yazarın katkısının ve sorumluluğunun belirsizleşmesine yol açabilir.
Bu nedenle yapay zekâ tarafından üretilen metinler mutlaka denetlenmeli; kaynaklar tek tek doğrulanmalı ve kurumun ya da derginin yapay zekâ kullanım politikalarına uyulmalıdır.
Yapay zekâ kullanılmış olması, araştırmacının bilimsel ve etik sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
İntihal Ne Değildir?
Her metin benzerliği intihal olarak değerlendirilmez. Akademik yazımın doğası gereği bazı ifadelerin farklı çalışmalarda benzer biçimde yer alması mümkündür.
1. Doğru biçimde yapılmış doğrudan alıntı
Bir kaynaktan alınan ifade tırnak işareti içinde verilmişse, yazar, yıl ve sayfa numarası belirtilmişse bu kullanım intihal değildir.
Ancak doğrudan alıntıların çalışmanın tamamına hâkim olması, kaynak gösterilmiş olsa bile metnin özgünlüğünü zayıflatabilir.
2. Uygun biçimde yapılan yeniden ifade
Bir düşünce, özgün anlamı bozulmadan araştırmacının kendi anlatımıyla yeniden yazılmış ve kaynağı belirtilmişse intihal söz konusu değildir.
Burada yalnızca sözcüklerin değil, cümle yapısının ve anlatım biçiminin de yeniden kurulması gerekir.
3. Genel bilgiler
Alan uzmanlarınca yaygın biçimde bilinen ve belirli bir kişiye özgü olmayan genel bilgiler için her zaman kaynak gösterilmesi gerekmeyebilir.
Örneğin:
- Ankara, Türkiye’nin başkentidir.
- Dünya, Güneş’in çevresinde döner.
- İletişim, bireyler ve toplumlar açısından temel bir süreçtir.
Ancak bir bilginin gerçekten “genel bilgi” olup olmadığı konusunda kuşku bulunuyorsa kaynak göstermek daha güvenli bir yaklaşımdır.
4. Zorunlu teknik ifadeler
Yöntem, istatistik ve teknik raporlama sırasında bazı kalıplaşmış ifadeler benzerlik gösterebilir.
Örneğin:
- “Veriler SPSS programı kullanılarak analiz edilmiştir.”
- “Anlamlılık düzeyi .05 olarak kabul edilmiştir.”
- “Araştırmada nitel yöntem kullanılmıştır.”
Bu tür zorunlu ve sınırlı teknik benzerlikler tek başına intihal anlamına gelmez.
5. Kaynakça bilgilerindeki benzerlikler
Kaynakçada yer alan eser adları, dergi adları, DOI numaraları ve bibliyografik bilgiler doğal olarak başka çalışmalardaki kaynakçalarla aynı olabilir.
Bu nedenle kaynakça bölümündeki yüksek benzerlik, tek başına etik ihlal kanıtı değildir.
6. Kanun, yönetmelik ve resmî metin adları
Kanunların, yönetmeliklerin, kurum adlarının ve resmî düzenlemelerin isimleri değiştirilmeden kullanılır. Bu tür zorunlu benzerlikler doğrudan intihal olarak değerlendirilemez.
Ancak resmî bir metinden uzun bir bölüm aynen aktarılıyorsa kaynağın belirtilmesi gerekir.
7. Araştırmacının kendi özgün değerlendirmesi
Araştırmacının verilerden hareketle geliştirdiği özgün yorumlar, tartışmalar ve çıkarımlar kendisine aittir. Bununla birlikte yorum başka bir kurama, araştırmaya veya yazara dayanıyorsa ilgili kaynağa atıf yapılmalıdır.
Benzerlik Oranı ile İntihal Aynı Şey midir?
Hayır. Benzerlik oranı ile intihal aynı kavram değildir.
Benzerlik programları, bir metindeki ifadelerin veri tabanlarında bulunan başka metinlerle ne ölçüde eşleştiğini gösterir. Ancak bu programlar tek başına etik karar vermez.
Bir çalışmada benzerlik oranı yüksek olabilir; fakat benzerliklerin önemli bir bölümü şu alanlardan kaynaklanabilir:
- Kaynakça,
- Doğrudan alıntılar,
- Kurum adları,
- Mevzuat metinleri,
- Teknik ifadeler,
- Araştırma araçları,
- Daha önce yayımlanmış tez veya bildiri bilgileri.
Buna karşılık benzerlik oranı düşük bir çalışmada kaynak gösterilmeden kullanılan bir fikir, çevrilmiş bir paragraf veya değiştirilmiş bir metin bulunabilir.
Dolayısıyla:
Benzerlik bir yazılım bulgusudur; intihal ise akademik ve etik bir değerlendirme sonucudur.
Kabul Edilebilir Benzerlik Oranı Kaçtır?
Bütün üniversiteler, dergiler ve yayıncılar için geçerli tek bir benzerlik oranı bulunmamaktadır. Kabul edilen oran;
- Kurumun politikasına,
- Çalışmanın türüne,
- Bilim alanına,
- Benzerliğin hangi bölümlerde bulunduğuna,
- Tek bir kaynaktan yapılan benzerliğin düzeyine,
- Alıntı ve kaynakların doğru gösterilip gösterilmediğine
göre değişebilir.
Örneğin toplam benzerlik oranı düşük olsa bile bir kaynaktan uzun ve kesintisiz bir aktarım yapılmış olması ciddi bir sorun oluşturabilir. Buna karşılık yöntem ve kaynakça bölümlerinden kaynaklanan daha yüksek bir oran, ayrıntılı inceleme sonucunda kabul edilebilir bulunabilir.
Bu nedenle yalnızca “yüzde kaç çıktı?” sorusuna odaklanmak doğru değildir.
Asıl sorular şunlardır:
- Benzerlik hangi kaynaklardan geliyor?
- Eşleşmeler metnin hangi bölümlerinde bulunuyor?
- Doğrudan alıntılar uygun biçimde gösterilmiş mi?
- Yeniden ifade gerçekten özgün mü?
- Tek bir kaynaktan aşırı yararlanılmış mı?
- Kaynaklar doğru ve eksiksiz verilmiş mi?
İntihalden Kaçınmak İçin Ne Yapılmalıdır?
Okurken kaynak bilgilerini kaydedin
Bir kaynaktan not alırken yazar, yıl, eser adı ve sayfa numarası gibi bilgileri aynı anda kaydedin. Kaynağı daha sonra bulmaya çalışmak hata riskini artırır.
Kendi cümlelerinizle yazın
Kaynağa bakarak yalnızca kelimeleri değiştirmeyin. Önce metni okuyup anlayın, ardından kaynağı kapatarak düşünceyi kendi anlatımınızla yeniden kurun.
Her özgün düşüncenin kaynağını gösterin
Bir fikir, sınıflandırma, tanım, veri veya bulgu size ait değilse uygun atıf yapın.
Doğrudan alıntıları sınırlı kullanın
Doğrudan alıntı gerektiğinde tırnak işareti, sayfa numarası ve uygun kaynak gösterme biçimini kullanın. Çalışmayı alıntılardan oluşan bir derlemeye dönüştürmeyin.
Birincil kaynaklara ulaşın
Başka bir eserde aktarılan bilgiyi kullanmak yerine mümkün olduğunca özgün kaynağa ulaşın ve içeriği doğrudan kontrol edin.
Görsel ve tabloları da kaynaklandırın
Tablo, grafik, ölçek, fotoğraf ve şekillerin kaynağını belirtin. Gerekli durumlarda kullanım izni alın.
Önceki çalışmalarınızı açıklayın
Tezden, bildiriden, rapordan veya daha önce yayımlanan bir makaleden yararlanıyorsanız bunu açıkça belirtin ve ilgili çalışmaya atıf yapın.
Kaynakçayı metinle karşılaştırın
Metin içinde atıf yapılan her eser kaynakçada yer almalı; kaynakçadaki her eser de metinde kullanılmış olmalıdır.
Benzerlik raporunu yalnızca yüzde olarak okumayın
Eşleşen bölümleri tek tek inceleyin. Kaynağın, ifadenin ve bağlamın doğru kullanılıp kullanılmadığını değerlendirin.
Sık Yapılan Hatalar
Akademik çalışmalarda intihal riski çoğu zaman şu yanlış uygulamalardan doğar:
- “Kaynakçada gösterdim, metin içinde atıf yapmama gerek yok.” düşüncesi,
- Bir paragrafın sonuna tek bir kaynak ekleyerek bütün fikirleri kaynaklandırılmış saymak,
- İnternet sayfalarındaki bilgileri sahipsiz kabul etmek,
- Yabancı dildeki metni çevirince kaynak göstermeye gerek olmadığını düşünmek,
- Yapay zekâ tarafından verilen kaynakları kontrol etmeden kullanmak,
- Birkaç sözcüğü değiştirerek metni özgünleştirdiğini sanmak,
- Sayfa numarası gerektiren doğrudan alıntılarda sayfa numarası vermemek,
- Kaynakta bulunmayan bir düşünceyi o kaynağa dayandırmak,
- Okunmayan bir esere atıf yapmak,
- Başka bir eserin kaynakçasını doğrudan kendi kaynakçasına aktarmak,
- Kendi tezinden veya eski yayınından alıntı yaparken kaynak göstermemek.
Örnek Üzerinden Doğru ve Yanlış Kullanım
Özgün metin
“Dijital medya ortamlarında kullanıcılar yalnızca içerik tüketen bireyler değil, aynı zamanda içerik üreten ve dağıtan aktörler hâline gelmiştir.”
Yanlış kullanım
Dijital medya ortamlarında bireyler yalnızca içerik tüketmez; aynı zamanda içerik üretir ve dağıtır.
Bu kullanımda bazı sözcükler değiştirilmiş olsa da temel cümle yapısı ve düşünce kaynaktan alınmıştır. Kaynak gösterilmemiştir.
Yetersiz kullanım
Dijital medya ortamlarında bireyler hem içerik tüketmekte hem de içerik üretip dağıtmaktadır (Yazar, 2024).
Kaynak gösterilmiş olmakla birlikte ifade özgün metne çok yakındır.
Daha uygun kullanım
Dijitalleşmeyle birlikte izleyici ve okuyucuların medya karşısındaki konumu değişmiş; kullanıcılar içeriklerin dolaşıma girmesinde ve yeniden üretilmesinde etkin rol üstlenmeye başlamıştır (Yazar, 2024).
Bu örnekte düşünce farklı bir anlatım yapısıyla yeniden ifade edilmiş ve kaynak gösterilmiştir.
Akademik Etik Açısından Temel Ölçüt
İntihalden kaçınmak, yalnızca benzerlik oranını düşürmek için yapılan teknik bir işlem değildir. Asıl amaç;
- Fikir sahibinin emeğine saygı göstermek,
- Bilginin kaynağını görünür kılmak,
- Okurun bilgiyi doğrulamasına imkân vermek,
- Araştırmacının özgün katkısını ayırt edebilmek,
- Bilimsel güvenilirliği korumaktır.
Başka bir ifadeyle kaynak göstermek, yalnızca biçimsel bir zorunluluk değil; akademik dürüstlüğün temel koşullarından biridir.
Son Söz
Bir akademik metnin güvenilirliği, yalnızca ne söylediğiyle değil, bilgiyi nereden ve nasıl aldığıyla da ilgilidir.
İntihalden kaçınmanın en güvenli yolu şudur:
Okuduğunuzu anlayın, kendi cümlelerinizle yazın, yararlandığınız her özgün kaynağı açıkça gösterin ve çalışmanızın özgün katkısını görünür hâle getirin.
Benzerlik raporları yardımcı bir araçtır; ancak akademik etik, bir yazılım yüzdesinden daha kapsamlıdır. Nihai değerlendirme, benzerliğin niteliği, kaynakların kullanımı ve araştırmacının özgün katkısı birlikte incelenerek yapılmalıdır.
Önemli Not
Bu sayfadaki açıklamalar genel akademik bilgilendirme amacı taşımaktadır. Üniversitelerin, enstitülerin, bilimsel dergilerin ve yayınevlerinin benzerlik ve yayın etiği kuralları farklılık gösterebilir. Tez, makale, proje veya kitap bölümü hazırlarken ilgili kurumun güncel yazım, etik ve benzerlik kurallarının ayrıca incelenmesi gerekir.
